Tọa đàm “Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới”

18/11/2026 204 lượt xem Tác giả: Nhóm PV
Sáng 18/11, tại Hà Nội, Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes tổ chức Tọa đàm “Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới”, với thông điệp “Liên kết nguồn lực - Tích hợp chuỗi giá trị - Kiến tạo không gian phát triển mới”.
0:00 0:00

  

Toàn cảnh Tọa đàm “Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới”.
Toàn cảnh Tọa đàm “Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới”.

Tham dự Tọa đàm có TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam; ông Lê Hữu Trí, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa; TS. Nguyễn Văn Tư - Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam; ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng, Bộ Công Thương; TS. Dư Văn Toán, Viện Khoa học Môi trường, Biển và Hải đảo, Bộ Nông nghiệp và Môi trường; PGS.TS Phạm Hoàng Lương, Giảng viên cao cấp, Đại học Bách Khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam; PGS. TS Nguyễn Văn Thịnh, Phó Trưởng Bộ môn Thiết bị Dầu khí và Công trình, Khoa Dầu khí và Năng lượng, Trường Đại học Mỏ - Địa chất; PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân; PGS.TS Ngô Trí Long, Chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam; TS. Nguyễn Hồng Minh, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dầu khí, Chủ tịch Hội đồng cố vấn Tạp chí Năng lượng Mới; cùng đại diện các ban và đơn vị trực thuộc Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM).

Phát biểu đề dẫn, Nhà báo Lê Hà Thanh Ngọc - Phó Tổng biên tập Tạp chí Năng lượng Mới/ PetroTimes cho biết, để thực hiện mục tiêu tăng trưởng cao, Việt Nam cần bảo đảm nguồn năng lượng ổn định, đáp ứng đủ nhu cầu sản xuất và đời sống với chi phí hợp lý. Đây là một trong những cân đối lớn của nền kinh tế. Áp lực bảo đảm an ninh năng lượng càng lớn khi kinh tế thế giới biến động nhanh, trong khi sự phát triển của kinh tế xanh, kinh tế số và kinh tế tuần hoàn đang đặt ra những yêu cầu mới.

Nhà báo Lê Hà Thanh Ngọc - Phó Tổng biên tập Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes phát biểu đề dẫn.
Nhà báo Lê Hà Thanh Ngọc - Phó Tổng biên tập Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes phát biểu đề dẫn.

Từ thực tiễn đó, việc hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng được đặt ra như một hướng đi để đồng thời giải quyết bài toán cung ứng năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và tạo động lực tăng trưởng, đáp ứng những cung ứng lớn cho nền kinh tế. Định hướng phát triển các trung tâm công nghiệp - năng lượng đã được đề cập trong Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết 20-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV và Kết luận 76-KL/TW của Bộ Chính trị.

Để đưa định hướng đó vào thực tiễn, chúng ta cần làm rõ một số vấn đề như cần triển khai theo hình thức nào, cần không gian hoạt động như nào và các cơ chế chính sách cần thiết. Đó cũng là những câu hỏi mà Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes mong muốn cùng quý vị trao đổi tại tọa đàm hôm nay. Ban Tổ chức kỳ vọng, từ các kết quả nghiên cứu, các đề án và kinh nghiệm triển khai dự án, quý vị sẽ cùng phân tích điều kiện hình thành một trung tâm, chỉ ra những vướng mắc cần tháo gỡ và đề xuất giải pháp khả thi. Những ý kiến này sẽ góp phần bổ sung cơ sở lý luận, luận cứ khoa học và căn cứ thực tiễn để xây dựng, triển khai hiệu quả mô hình trung tâm công nghiệp - năng lượng tại Việt Nam.

TRUNG TÂM CÔNG NGHIỆP - NĂNG LƯỢNG TRONG KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN MỚI

Tham luận tại tọa đàm, ông Mai Tuấn Đạt, Phó Tổng giám đốc Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR) cho biết, Nhà máy Lọc dầu Dung Quất sau gần hai thập kỷ vận hành đã sản xuất hơn 103,5 triệu tấn sản phẩm, đạt doanh thu hơn 1,8 triệu tỷ đồng, nộp ngân sách khoảng 245 nghìn tỷ đồng và đáp ứng hơn 30% nhu cầu xăng dầu cả nước. Riêng 10 tháng năm 2026, BSR sản xuất 6,81 triệu tấn, tiêu thụ 6,75 triệu tấn sản phẩm; doanh thu hợp nhất đạt 188.896 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế đạt 27.029 tỷ đồng. Nhà máy duy trì vận hành an toàn ở mức công suất bình quân khoảng 123% công suất thiết kế, thể hiện năng lực thích ứng trước những biến động của thị trường năng lượng.

Ông Mai Tuấn Đạt, Phó Tổng giám đốc Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR) tham luận tại Tọa đàm.
Ông Mai Tuấn Đạt, Phó Tổng giám đốc Tổng Công ty Lọc hóa dầu Việt Nam (BSR) tham luận tại Tọa đàm.

Theo ông Mai Tuấn Đạt, đây là nền tảng để BSR chuyển từ vai trò doanh nghiệp sản xuất, cung ứng nhiên liệu sang doanh nghiệp hạt nhân, kết nối các chuỗi giá trị công nghiệp - năng lượng tại Dung Quất. Hiện doanh nghiệp có lợi thế về hệ thống cảng, kho chứa, đường ống, điện, hơi, nước và khoảng 67 ha đất sạch liền kề nhà máy, sẵn sàng kết nối với các dự án hóa dầu, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF), nhiên liệu tổng hợp và kho dự trữ dầu thô.

BSR cũng định hướng chuyển dịch cơ cấu sản phẩm theo hướng chế biến sâu, gia tăng giá trị hóa dầu và phát triển năng lượng xanh. Trọng tâm là Dự án Nâng cấp, mở rộng Nhà máy Lọc dầu Dung Quất với tổng mức đầu tư 36.397 tỷ đồng, nâng công suất lên 171.000 thùng/ngày; nghiên cứu tổ hợp hóa dầu công suất 6-7 triệu tấn/năm và phát triển các sản phẩm như xăng E10, SAF, nhiên liệu hàng hải bền vững, diesel sinh học B5 và nhiên liệu tổng hợp. Tuy nhiên, để hình thành Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia, theo tính toán của BSR, cần huy động khoảng 16,1-20,5 tỷ USD, trong đó 14-17,5 tỷ USD đến năm 2030.

Vì vậy, doanh nghiệp kiến nghị 10 nhóm cơ chế đặc thù liên quan đến thủ tục đầu tư, đất đai, thuế, tín dụng, nhân lực, phân cấp quản lý và quy hoạch tổng thể nhằm tạo môi trường thuận lợi thu hút nhà đầu tư.

Cùng với đó, BSR định hướng xây dựng các dự án vệ tinh gắn với nguồn nguyên liệu của nhà máy, chia sẻ hạ tầng cảng, kho chứa, đường ống và tiện ích; hình thành các dịch vụ kỹ thuật dùng chung về bảo dưỡng, kiểm định, phòng thí nghiệm và đào tạo.

Theo ông Mai Tuấn Đạt, phát huy vai trò hạt nhân của BSR không chỉ là mở rộng quy mô sản xuất mà quan trọng hơn là kết nối doanh nghiệp, tích hợp hạ tầng, công nghệ và nguồn lực, từng bước hình thành hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng có tính liên kết cao, tạo động lực tăng trưởng mới cho Dung Quất và khu vực miền Trung.

Tham luận tại Tọa đàm, TS. Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, phát triển các trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, là hướng đi có nhiều tiềm năng, giúp Việt Nam hình thành hệ sinh thái công nghiệp mới và nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng khu vực, quốc tế.

TS. Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường).
TS. Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường).

Theo TS. Dư Văn Toán, xu hướng phát triển công nghiệp năng lượng đang chuyển từ mô hình các nhà máy điện và khu công nghiệp phân bố riêng rẽ sang mô hình tích hợp trong cùng một không gian. Trong đó, các nguồn điện tái tạo như điện gió trên bờ, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời được kết nối trực tiếp với các khu sản xuất công nghiệp, cơ sở chế tạo thiết bị, cảng biển, logistics và hệ thống hạ tầng dùng chung. Mô hình này không chỉ giúp tối ưu hóa việc cung ứng năng lượng mà còn tạo điều kiện hình thành hệ sinh thái cộng sinh giữa các ngành công nghiệp. Các nhà máy có thể sử dụng chung hạ tầng, tận dụng nhiệt thải, tái sử dụng nước và phát triển các chuỗi sản xuất liên kết.

Bên cạnh các ngành công nghiệp sử dụng nhiều năng lượng như hóa chất, luyện kim, xi măng, mô hình còn tạo không gian phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ như sản xuất thép, kết cấu móng, cáp điện, pin lưu trữ và dịch vụ khảo sát, thi công, vận hành, bảo trì công trình năng lượng. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, các trung tâm công nghiệp năng lượng tái tạo thành công thường được quy hoạch tại khu vực ven biển, nơi có điều kiện kết nối cảng biển, nguồn năng lượng và các khách hàng công nghiệp.

TS. Dư Văn Toán dẫn chứng các mô hình tại Anh, Đức, Đan Mạch và Trung Quốc. Đáng chú ý, Đan Mạch đã phát triển cảng Esbjerg thành trung tâm dịch vụ và chế tạo thiết bị điện gió ngoài khơi, trong khi Trung Quốc từng bước hình thành chuỗi cung ứng tương đối hoàn chỉnh, từ sản xuất thiết bị, chế tạo, lắp đặt đến vận hành và bảo trì các dự án điện gió ngoài khơi.

Tham luận tại Tọa đàm, ông Dương Quốc Huân, đại diện Tổng công ty Cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật Dầu khí Việt Nam (PTSC) nhấn mạnh, công nghiệp chế tạo và dịch vụ kỹ thuật là nền tảng cốt lõi, đóng vai trò kết nối các cực phát triển trong Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia. Theo PTSC, trung tâm không chỉ tập trung vào các nhà máy điện, khí, lọc hóa dầu hay năng lượng tái tạo, mà cần hình thành hệ sinh thái công nghiệp đủ mạnh để làm chủ các khâu thiết kế, chế tạo, lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng công trình năng lượng.

Về cơ sở chính trị, pháp lý, Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và định hướng xây dựng cơ chế đặc thù là những nền tảng quan trọng thúc đẩy hình thành trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia. Trong đó, định hướng phát triển hạ tầng dùng chung, huy động nguồn lực Nhà nước và doanh nghiệp, đồng bộ quy hoạch điện, không gian biển, cảng biển và đất đai được xem là yếu tố then chốt.

Ông Dương Quốc Huân, đại diện PTSC trình bày tham luận tại Tọa đàm.
Ông Dương Quốc Huân, đại diện PTSC trình bày tham luận tại Tọa đàm.

Từ kinh nghiệm quốc tế tại Malaysia, Trung Đông, Qatar và Trung Quốc, PTSC cho rằng các trung tâm công nghiệp - năng lượng thành công đều phát triển theo hướng tích hợp chuỗi giá trị, gắn các dự án năng lượng với công nghiệp chế tạo, dịch vụ kỹ thuật, logistics, cảng biển và hệ sinh thái nhà cung cấp; đồng thời có cơ chế thúc đẩy nội địa hóa để gia tăng giá trị kinh tế trong nước.

PTSC hiện có nền tảng năng lực từ ngành dầu khí để tham gia sâu vào chuỗi giá trị điện gió ngoài khơi, bao gồm chế tạo chân đế turbine, trạm biến áp ngoài khơi, kết cấu công nghiệp, vận chuyển, lắp đặt và dịch vụ kỹ thuật. Hệ thống cảng, cơ sở chế tạo, đội tàu, hạ tầng công nghiệp và đội ngũ nhân lực đạt tiêu chuẩn quốc tế là những lợi thế có thể phát triển thành năng lực dùng chung, hỗ trợ các nhà đầu tư và doanh nghiệp trong trung tâm công nghiệp - năng lượng.

Việc phát triển công nghiệp chế tạo và dịch vụ kỹ thuật trong nước mang lại nhiều giá trị như giữ lại dòng vốn đầu tư, tăng tỷ lệ nội địa hóa, bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng, giảm chi phí logistics, thúc đẩy xuất khẩu, tạo việc làm chất lượng cao và lan tỏa cơ hội tới các doanh nghiệp Việt Nam. PTSC cũng đã chứng minh năng lực thông qua việc chế tạo, xuất khẩu các cấu kiện và trạm biến áp ngoài khơi cho những dự án quốc tế.

Trong trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia, PTSC định hướng đóng vai trò hạt nhân công nghiệp chế tạo và dịch vụ kỹ thuật, đơn vị kết nối chủ đầu tư với hệ sinh thái nhà thầu, nhà cung cấp; đồng thời tham gia phát triển hạ tầng và thu hút các nhà đầu tư vào những mắt xích còn thiếu của chuỗi giá trị. Tuy nhiên, doanh nghiệp hiện vẫn đối mặt với những khó khăn về thiếu đơn hàng trong nước, vốn đầu tư lớn cho hạ tầng dùng chung, thời gian hoàn vốn dài và nguy cơ thiếu hụt nhân lực kỹ thuật chất lượng cao. Vì vậy, PTSC kiến nghị sớm triển khai các dự án điện gió ngoài khơi trong nước, đồng bộ quy hoạch, xây dựng cơ chế đặc thù cho đầu tư hạ tầng dùng chung và thiết lập lộ trình nội địa hóa nhằm tạo thị trường, phát huy năng lực doanh nghiệp và giữ lại giá trị đầu tư trong nền kinh tế.

LIÊN KẾT HỆ SINH THÁI - TÍCH HỢP CHUỖI GIÁ TRỊ

Đánh giá về sự chuyển đổi tư duy từ phát triển các dự án năng lượng riêng lẻ sang mô hình trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp, TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, đây là một chuyển đổi cần thiết. Vấn đề ở đây là các trung tâm làm thế nào phát huy thế mạnh của từng trung tâm theo đặc trưng lĩnh vực, theo đặc điểm địa lý cảng biển hậu cần. Tính cấp thiết của sự chuyển đổi này xuất phát từ mục tiêu tăng trưởng hai con số trong nhiều năm liên tiếp. Đây là thách thức rất lớn, đòi hỏi ngành năng lượng bảo đảm nguồn cung ổn định, liên tục, đồng thời đòi hỏi ngành công nghiệp tạo thêm giá trị để đóng góp vào tăng trưởng.

TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam trao đổi tại Tọa đàm.
TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam trao đổi tại Tọa đàm.

Qua rà soát các chủ trương của Đảng, Quốc hội và Chính phủ, có thể thấy một định hướng rõ ràng là hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng có khả năng trở thành cực tăng trưởng của vùng, qua đó tạo động lực cho phát triển đất nước. Qua các tham luận tại tọa đàm, tôi cho rằng mỗi trung tâm cần được xây dựng từ thế mạnh riêng. Dung Quất có thể đi đầu với hạt nhân là công nghiệp lọc hóa dầu. Vũng Tàu có thế mạnh về cơ khí, dịch vụ kỹ thuật dầu khí và hậu cần cảng biển. Ở Cà Mau, chuỗi khí - điện - đạm là nền tảng để phát triển các hoạt động công nghiệp và dịch vụ liên quan. Hiện nay, TP Hồ Chí Minh đang xây dựng hệ sinh thái công nghiệp theo hướng liên kết này. Hà Tĩnh, Thanh Hóa cũng đang đi theo hướng khai thác lợi thế công nghiệp gắn với vị trí địa lý và hạ tầng cảng biển.

Giá trị cộng hưởng thể hiện ở những mối liên kết rất cụ thể. Đây cũng là bài học cho chúng ta khi thay đổi tư duy từ phát triển riêng rẽ, độc lập sang hướng tư duy cộng hưởng, tận dụng hạ tầng dùng chung, chia sẻ mục tiêu chung để có thể có nhiều khách hàng đến với các trung tâm. Tôi cho rằng đây là chủ trương rất đúng và chúng ta cần phải xem xét để sớm hiện thực hóa các trung tâm này.

Các khách mời tham gia phiên trao đổi tại Tọa đàm.
Các khách mời tham gia phiên trao đổi tại Tọa đàm.

Theo ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), hiện nay, Bộ Công Thương và Chính phủ giao triển khai hai đề án quy hoạch quan trọng của quốc gia, gồm Quy hoạch điện và Quy hoạch tổng thể năng lượng. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng được giao nghiên cứu, triển khai đề án phát triển công nghiệp năng lượng xanh. Qua quá trình thực hiện các nhiệm vụ này, có thể thấy việc hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng cần được đặt trong bối cảnh phát triển mới của đất nước. Mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao đang đặt ra yêu cầu rất lớn đối với hệ thống năng lượng, đòi hỏi sự nỗ lực và phối hợp đồng bộ của cả hệ thống chính trị.

Ở góc độ quốc tế, xu hướng phát triển cũng đang có những thay đổi đáng chú ý. Nếu trước đây, các quốc gia có thể dựa vào thị trường toàn cầu để tìm kiếm và mua sắm nguồn cung, thì hiện nay nhiều nước đang chuyển sang tăng cường tự chủ chiến lược, đặc biệt đối với những ngành và chuỗi cung ứng thiết yếu. Năng lượng là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ xu hướng này. Điều đó cho thấy, xây dựng năng lực tự chủ trong chuỗi cung ứng năng lượng không chỉ xuất phát từ yêu cầu thực tiễn mà còn phù hợp với xu hướng chung của thế giới. Vì vậy, trong quá trình quy hoạch, chúng ta phải tính đến việc đa dạng hóa nguồn cung, phát triển năng lượng tái tạo và đồng thời nâng cao năng lực của ngành công nghiệp trong nước. Một đặc điểm của năng lượng tái tạo là tiềm năng thường tập trung ở một số khu vực nhất định, nhưng các chủ thể tham gia khai thác lại rất đa dạng. Chẳng hạn, tại những khu vực có tiềm năng điện gió, điện mặt trời, có thể có nhiều nhà đầu tư cùng tham gia triển khai các dự án ở những địa điểm và thời điểm khác nhau.

Ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương).
Ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương).

Khi đó, nhu cầu về hạ tầng và các dịch vụ hỗ trợ tại chỗ sẽ tăng lên. Đây chính là cơ hội để phát triển các ngành công nghiệp, dịch vụ kỹ thuật và chuỗi cung ứng phục vụ lĩnh vực năng lượng. Nói cách khác, quá trình chuyển dịch năng lượng không chỉ đặt ra yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng mà còn mở ra dư địa phát triển công nghiệp trong nước. Từ thực tiễn đó, chúng tôi cho rằng cần hình thành mô hình phát triển gắn kết chặt chẽ giữa công nghiệp và năng lượng. Trong mô hình này, năng lượng có nhiệm vụ bảo đảm nguồn cung ổn định, đáp ứng nhu cầu phát triển công nghiệp; ngược lại, công nghiệp sẽ tạo thêm nhu cầu, thị trường và điều kiện để ngành năng lượng phát triển bền vững hơn. Đây cũng là điểm khác biệt quan trọng trong tư duy quy hoạch: không chỉ quy hoạch từng dự án năng lượng riêng lẻ, mà phải tính toán sự liên kết giữa nguồn cung năng lượng, hạ tầng, công nghiệp và các dịch vụ hỗ trợ, qua đó hình thành một hệ sinh thái có khả năng bổ trợ lẫn nhau.

Tham gia phiên trao đổi, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia là một mô hình tổ chức có tính đột phá về thể chế, rất đúng thời điểm khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số liên tục trong 5-7 năm tới. Muốn đạt được mục tiêu đó, năng lượng phải đi trước một bước. Nếu tiếp tục phát triển theo mô hình phân tán, rời rạc như trước đây, chúng ta sẽ khó tạo ra sức mạnh tổng hợp, sự cộng sinh và khả năng tích hợp giữa các lĩnh vực. Có thể nhìn nhận lợi ích của mô hình này từ góc độ tổ chức và chi phí. Chẳng hạn, nếu có 10 đơn vị hoạt động riêng lẻ, số mối quan hệ kết nối song phương có thể lên tới 45. Nhưng khi hình thành một đầu mối trung tâm, số mối quan hệ kết nối trực tiếp có thể giảm xuống còn 10. Điều đó giúp đơn giản hóa cơ chế phối hợp, tiết kiệm chi phí giao dịch nội bộ và nâng cao hiệu quả vận hành. Quan trọng hơn, trung tâm sẽ tạo ra một tiêu điểm phát triển mới, một điểm tựa đủ mạnh để quy tụ nguồn lực, công nghệ và năng lực sản xuất.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia phải được định vị ở tầm cao hơn một khu công nghiệp hay một tổ hợp sản xuất thông thường.
PGS.TS Nguyễn Thường Lạng: Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia phải được định vị ở tầm cao hơn một khu công nghiệp hay một tổ hợp sản xuất thông thường.

Thực tế quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã triển khai các mô hình tích hợp như vậy, từ các trung tâm công nghiệp năng lượng tại Texas (Mỹ), các khu công nghiệp, công nghệ tại Thiên Tân (Trung Quốc), đến mô hình phát triển dựa trên năng lực tích hợp của những tập đoàn năng lượng lớn như Saudi Aramco. Kinh nghiệm từ các nước Bắc Âu và một số quốc gia châu Á cũng là những tham chiếu đáng chú ý. Tuy nhiên, không phải mô hình quốc tế nào cũng có thể áp dụng nguyên trạng vào Việt Nam. Điều quan trọng là phải nghiên cứu, chọn lọc những kinh nghiệm phù hợp, đồng thời kết hợp với thực tiễn và năng lực đã được tích lũy qua nhiều thập niên của ngành năng lượng trong nước. Theo ông, có một số nguyên tắc cần ưu tiên khi xây dựng mô hình tại Việt Nam. Trước hết là tối ưu hóa nguồn lực, tổ chức tinh gọn và tập trung vào những lĩnh vực cốt lõi. Đặc biệt, Việt Nam cần nắm giữ được những khâu then chốt, làm chủ công nghệ và năng lực sản xuất có ý nghĩa chiến lược, qua đó bảo đảm tính chủ động trong phát triển.

Bên cạnh đó, cần có tầm nhìn dài hạn và tư duy tích hợp, biết kết hợp những kinh nghiệm tốt nhất của thế giới để xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp - năng lượng đồng bộ, có khả năng cộng sinh và hỗ trợ lẫn nhau giữa các lĩnh vực. Trung tâm không chỉ dừng lại ở việc phát triển ngành năng lượng mà còn phải tạo ra động lực tăng tổng cung, kích thích tổng cầu, mở rộng không gian phát triển cho các ngành công nghiệp liên quan và gia tăng đóng góp vào tăng trưởng GDP. Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia phải được định vị ở tầm cao hơn một khu công nghiệp hay một tổ hợp sản xuất thông thường. Đây phải là một hệ sinh thái năng lượng tiêu biểu cho giai đoạn phát triển mới, có khả năng tạo sức lan tỏa trong nước và kết nối với chuỗi giá trị quốc tế. Khi kết hợp được kinh nghiệm quốc tế với năng lực thực tiễn đã tích lũy, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để tạo ra những đột phá mới trong phát triển công nghiệp - năng lượng.

Ở góc độ Hội Dầu khí Việt Nam, TS. Nguyễn Quốc Thập cho rằng, lợi thế trước hết của PETROVIETNAM là kinh nghiệm triển khai các công trình công nghiệp - năng lượng quy mô lớn. Có thể nhìn thấy điều đó qua Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, cụm Khí - Điện - Đạm Cà Mau, Nhà máy Đạm Phú Mỹ, kho LNG Thị Vải, các nhà máy điện Nhơn Trạch 3 và 4, hệ thống cảng và căn cứ hậu cần dịch vụ kỹ thuật của PTSC, cũng như quá trình Tập đoàn tham gia dự án Lọc hóa dầu Nghi Sơn.

Qua từng công trình, đội ngũ PETROVIETNAM đã tích lũy kinh nghiệm quản lý đầu tư, làm chủ công nghệ vận hành và phối hợp nhiều lực lượng để giải quyết những vấn đề phát sinh trong thực tế. Lợi thế thứ hai là quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng. Nhiều năm làm việc với các đối tác nước ngoài đã rèn cho đội ngũ PETROVIETNAM bản lĩnh trong đàm phán, khả năng tiếp nhận công nghệ và xử lý những bài toán kỹ thuật, thương mại phức tạp. Kinh nghiệm đó đặc biệt có giá trị khi phát triển một trung tâm có nhiều doanh nghiệp cùng tham gia, mỗi bên có thế mạnh, lợi ích và phương thức kinh doanh riêng.

Lợi thế thứ ba đó là việc PETROVIETNAM là doanh nghiệp hàng đầu đất nước, đã và đang tiên phong triển khai nhiều dự án trọng điểm, có khả năng thích ứng linh hoạt với các bối cảnh. Các dự án lớn hiện nay đã và đang giao cho PETROVIETNAM được thực hiện rất tốt. Trong giai đoạn tới cần giao thêm nhiều dự án trọng điểm cho các doanh nghiệp nhà nước có đủ tiềm lực, kinh nghiệm. Ví dụ như đối với các dự án điện gió ngoài khơi, cần dứt khoát giao cho các tập đoàn như PETROVIETNAM, EVN triển khai, không chỉ dừng lại ở các dự án thí điểm, để bảo đảm thực hiện quả cũng như khai thác và phát huy hết tiềm lực của các doanh nghiệp này.

Đánh giá về mô hình Trung tâm công nghiệp - năng lượng tại khu vực Vũng Tàu của PTSC, TS. Dư Văn Toán chia sẻ, từng tham gia đề tài chiến lược về làm chủ dịch vụ và sản xuất cho điện gió ngoài khơi của Tập đoàn, hoàn thành từ năm 2024. Ban đầu, mục tiêu làm chủ của PTSC còn khá khiêm tốn, chỉ khoảng 40-50% các hệ thống dịch vụ, sản xuất và thiết bị. Tuy nhiên, qua quá trình nghiên cứu, đề tài đã đề xuất nâng mục tiêu làm chủ lên khoảng 80%.

Thực tế triển khai thời gian qua cho thấy năng lực của PTSC đã có những bước tiến đáng kể. Doanh nghiệp đã hoàn thành nhiều hạng mục cho các dự án điện gió ngoài khơi xuất khẩu, đặc biệt là các dự án tại Đài Loan (Trung Quốc), đồng thời tiếp tục nhận được nhiều hợp đồng từ các thị trường quốc tế. Có những thời điểm, doanh nghiệp nhận được nhiều đơn hàng đến mức phải cân nhắc năng lực cơ sở hiện có để bảo đảm tiến độ triển khai. Qua các dự án xuất khẩu chân đế, trạm biến áp ngoài khơi và những công trình phục vụ thị trường Đài Loan (Trung Quốc), châu Âu, có thể thấy năng lực của PTSC đã được kiểm chứng ở thị trường quốc tế. Bên cạnh đó, các đơn vị thành viên trong hệ sinh thái PETROVIETNAM như Vietsovpetro, các đơn vị cơ khí, chế tạo, dịch vụ dầu khí và những doanh nghiệp liên quan cũng đã tích lũy được năng lực đáng kể.

Hiện nay, hệ sinh thái PETROVIETNAM cơ bản đã có khoảng 70-80% năng lực công nghệ, chế tạo và dịch vụ cần thiết để tham gia phát triển các dự án công nghiệp năng lượng. Vấn đề quan trọng là cần có dự án, cơ chế giao nhiệm vụ và điều kiện triển khai để các năng lực này được kết nối, phát huy hiệu quả, từng bước hoàn thiện hệ sinh thái. Đối với khu vực Vũng Tàu, đây là địa bàn có nhiều lợi thế về cơ sở hạ tầng, chế tạo, dịch vụ kỹ thuật, cảng biển và nguồn lực công nghiệp được tích lũy từ quá trình phát triển dầu khí. Các năng lực chế tạo, dịch vụ cơ khí và công trình biển tại đây cũng đã tham gia những dự án xuất khẩu, phục vụ các thị trường quốc tế.

TS. Dư Văn Toán: Cần sớm giao nhiệm vụ cụ thể cho PETROVIETNAM và PTSC để triển khai Trung tâm công nghiệp - năng lượng tại khu vực Vũng Tàu.
TS. Dư Văn Toán: Cần sớm giao nhiệm vụ cụ thể cho PETROVIETNAM và PTSC để triển khai Trung tâm công nghiệp - năng lượng tại khu vực Vũng Tàu.

Khu vực này còn có lợi thế về hệ thống cảng nước sâu, các khu công nghiệp hiện hữu và điều kiện kết nối hạ tầng đang tiếp tục được phát triển. Khi Vũng Tàu nằm trong không gian phát triển của TP HCM, những điều kiện về kết nối giao thông, hạ tầng, kinh tế biển và liên kết vùng sẽ tiếp tục được mở rộng, tạo thuận lợi cho việc hình thành Trung tâm công nghiệp - năng lượng. Theo ông, cần sớm thúc đẩy mô hình này, đặc biệt là Trung tâm công nghiệp - năng lượng tái tạo, chế tạo và dịch vụ kỹ thuật, với khả năng tích hợp các hạ tầng và hệ thống công nghiệp hiện hữu. Đây là hướng đi phù hợp để tận dụng năng lực sẵn có, hình thành hệ sinh thái công nghiệp năng lượng đồng bộ.

Về triển khai, theo TS. Dư Văn Toán, không nhất thiết phải kéo dài quá trình nghiên cứu nếu những dữ liệu, cơ sở khảo sát và năng lực chuẩn bị đã có. PTSC và các đơn vị trong Tập đoàn đã tích lũy nhiều dữ liệu, kinh nghiệm, năng lực khảo sát và nghiên cứu tại các khu vực liên quan. Những nguồn lực này có thể được tận dụng để đẩy nhanh quá trình chuẩn bị dự án, hoàn thiện các thủ tục và triển khai các bước tiếp theo. Vì vậy, kiến nghị quan trọng là cần sớm giao nhiệm vụ cụ thể cho PETROVIETNAM và PTSC để triển khai Trung tâm công nghiệp - năng lượng tại khu vực Vũng Tàu, đồng thời có cơ chế chỉ đạo, đầu mối chịu trách nhiệm và tổ chức thực hiện rõ ràng. Khi được giao nhiệm vụ và có điều kiện triển khai, doanh nghiệp có thể chủ động huy động nguồn lực, hoàn thiện hệ sinh thái, phát triển hạ tầng và thúc đẩy dự án sớm đi vào thực tế.

Xét trên góc độ kinh tế và liên kết vùng, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng, một Trung tâm công nghiệp - năng lượng quy mô quốc gia không chỉ có ý nghĩa trong phạm vi một địa phương hay một quốc gia, mà còn có khả năng lan tỏa ra khu vực và vươn tầm quốc tế. Đó chính là sức mạnh của mô hình này: Tạo ra một cấu trúc tinh gọn, tối ưu, tích hợp những nguồn lực và năng lực tốt nhất để hình thành sức mạnh tổng hợp.

Ở góc độ tổng cung, trung tâm sẽ góp phần bảo đảm nguồn năng lượng mới, năng lượng chất lượng cao cho các ngành công nghiệp thế hệ mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), cũng như các ngành công nghiệp phục vụ nông nghiệp. Khi có nền tảng năng lượng dồi dào, ổn định và ngày càng xanh hơn, nền kinh tế sẽ có thêm điều kiện để tăng trưởng, chuyển dịch cơ cấu theo hướng hiện đại và nâng cao chất lượng hàng hóa xuất khẩu. Quan trọng hơn, việc phát triển các trung tâm công nghiệp - năng lượng mạnh sẽ góp phần củng cố an ninh năng lượng, giảm thiểu nguy cơ thiếu điện, gián đoạn cung ứng hoặc phải cắt giảm điện cục bộ. Khi nỗi lo về năng lượng được giảm bớt, doanh nghiệp và nền kinh tế sẽ tự tin hơn trong việc mở rộng đầu tư, sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Một tác động khác là hình thành cấu trúc liên kết liên ngành mới, trong đó năng lượng thực sự trở thành ngành công nghiệp nền tảng. Để xây dựng được một trung tâm như vậy, cần huy động đồng bộ nhiều nguồn lực, từ vật liệu, nhân lực kỹ thuật, đội ngũ quản lý đến các chuyên gia, nhà khoa học và lực lượng nghiên cứu phát triển (R&D) trình độ cao. Chính yêu cầu này sẽ tạo động lực để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyên nghiệp hóa hoạt động sản xuất và quản trị doanh nghiệp.

Đặc biệt, tác động lan tỏa của trung tâm có thể làm thay đổi diện mạo kinh tế - xã hội của cả một khu vực. Một địa bàn trước đây còn hoang sơ, ít hoạt động công nghiệp có thể trở thành không gian phát triển mới, thu hút hàng vạn lao động, hình thành các đô thị, trung tâm thương mại, trung tâm nghiên cứu khoa học và công nghệ. Thậm chí, các loại hình dịch vụ mới như du lịch công nghiệp cũng có thể phát triển theo. Như vậy, sức lan tỏa của Trung tâm công nghiệp - năng lượng có thể được nhìn nhận ở nhiều cấp độ: Từ địa phương đến liên vùng, từ phạm vi quốc gia đến khu vực và quốc tế. Khi trung tâm phát triển, uy tín, năng lực công nghiệp và quy mô tài sản của các doanh nghiệp tham gia cũng có cơ hội gia tăng mạnh mẽ.

Qua nghiên cứu và thực tiễn triển khai, ông Lê Việt Cường, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) cho rằng có ba nhóm cơ chế, chính sách cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện để mô hình trung tâm công nghiệp năng lượng hoạt động hiệu quả và đi vào thực chất. Thứ nhất là cơ chế phân cấp, phân quyền. Thời gian qua, chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đã được triển khai và đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, quá trình này vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, nhất là trong việc xác định rõ nhiệm vụ, thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương. Cần làm rõ những cơ chế, chính sách thuộc thẩm quyền ban hành của Trung ương và những nội dung có thể giao địa phương chủ động quyết định. Theo đó, chính quyền địa phương không chỉ dừng lại ở vai trò tổ chức thực hiện mà cần được trao thêm quyền chủ động trong xây dựng, ban hành và triển khai các chính sách phù hợp với điều kiện thực tế. Điều này sẽ giúp quá trình phát triển trung tâm công nghiệp - năng lượng linh hoạt và sát với nhu cầu của từng địa phương hơn.

Thứ hai là cơ chế ưu đãi đầu tư đủ mạnh và có tính cạnh tranh. Đây là mô hình phát triển mới, có quy mô lớn, đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất cao, đặc biệt đối với các dự án hạ tầng năng lượng và công nghiệp có tính dẫn dắt. Trong khi đó, các quốc gia cũng đang cạnh tranh quyết liệt để thu hút nguồn vốn và nhà đầu tư chiến lược. Vì vậy, cần có chính sách ưu đãi đủ hấp dẫn để khuyến khích doanh nghiệp tham gia, nhất là những doanh nghiệp có năng lực đầu tư, công nghệ và khả năng dẫn dắt chuỗi giá trị. Các chính sách này phải tạo được lợi thế cạnh tranh, giúp thu hút nguồn lực và thúc đẩy những dự án có vai trò nền tảng đối với trung tâm.

Thứ ba là cơ chế liên thông và chia sẻ dữ liệu. Trung tâm công nghiệp - năng lượng là mô hình đa mục tiêu, có sự tham gia của nhiều chủ thể, nhiều lĩnh vực và các dự án phân bố trên phạm vi rộng. Do đó, cần xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu liên thông, phục vụ công tác quản lý, điều hành và đánh giá hiệu quả thực hiện chính sách. Thông tin cần được kết nối, chia sẻ giữa các cơ quan quản lý và các doanh nghiệp tham gia trung tâm. Việc tiếp cận dữ liệu cũng cần bảo đảm công khai, minh bạch để nhà đầu tư có đủ thông tin trong quá trình ra quyết định, đồng thời tạo điều kiện để các doanh nghiệp kết nối, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Theo tôi, đây là ba nhóm cơ chế, chính sách quan trọng cần tiếp tục được rà soát và hoàn thiện trong thời gian tới, qua đó tạo nền tảng để các trung tâm công nghiệp - năng lượng được hình thành và phát triển hiệu quả.

Bổ sung ý kiến về cơ chế cần ưu tiên, TS. Nguyễn Quốc Thập cho rằng, cần xác định rõ việc nào có thể làm ngay, việc nào cần chuẩn bị cho trung và dài hạn. Trước mắt, theo tôi, nên lựa chọn một trung tâm để triển khai thí điểm, đồng thời xác định doanh nghiệp làm hạt nhân và người chịu trách nhiệm dẫn dắt. Dự thảo nghị quyết về trung tâm công nghiệp - năng lượng mà Chính phủ đang trình Quốc hội có nhiều điểm mới, mang tính đột phá. Sau khi Quốc hội ban hành nghị quyết, Chính phủ sẽ có hướng dẫn cụ thể. Tuy nhiên, đây là mô hình mới, có những vấn đề chỉ bộc lộ trong quá trình triển khai. Nếu chờ đến khi có đầy đủ cơ chế cho mọi tình huống mới bắt đầu thì sẽ rất khó đi những bước đầu tiên. Vì vậy, cần vừa tổ chức thí điểm, vừa xây dựng và hoàn thiện cơ chế. Kết quả thí điểm sẽ giúp chúng ta nhận diện vướng mắc, điều chỉnh chính sách và có cơ sở để nhân rộng mô hình trong trung và dài hạn. Quan trọng nhất vẫn là chọn đúng người đứng đầu và giao cho họ quyền hạn tương xứng với trách nhiệm. Khi đã xác định doanh nghiệp hạt nhân, cần làm rõ người đứng đầu được quyết định những việc gì và chịu trách nhiệm đến đâu. Với những vấn đề vượt thẩm quyền, họ phải có kênh trực tiếp báo cáo, đề xuất phương án để cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định kịp thời.

TỪ HỆ SINH THÁI DOANH NGHIỆP ĐẾN TRUNG TÂM CÔNG NGHIỆP - NĂNG LƯỢNG

Theo ông Lê Hữu Trí, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa, một trong những vấn đề cốt lõi khi xây dựng trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia là phải xuất phát từ nền tảng và lợi thế của từng vùng, từng địa phương, chứ không nên tư duy trung tâm này chỉ tập trung tại một địa phương cụ thể. Hiện nay, Đảng, Quốc hội và ngành dầu khí đang rất quan tâm đến việc xây dựng hành lang pháp lý, cơ chế và chính sách nhằm thúc đẩy hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải xác định được sự phân công, phân vai giữa các địa phương, các vùng miền trong tổng thể chiến lược phát triển. Mỗi địa phương cần phát huy lợi thế riêng, tham gia vào những khâu phù hợp trong chuỗi giá trị sản xuất, từ đó hình thành mạng lưới liên kết vùng và đóng góp vào sức mạnh chung của trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia.

Đại biểu Quốc hội Lê Hữu Trí: Cần tránh tư duy chỉ tập trung vào một vài địa phương mà phải đặt vấn đề trong tổng thể quy hoạch quốc gia, tính đến sự phân công và liên kết giữa các vùng
Đại biểu Quốc hội Lê Hữu Trí: Cần tránh tư duy chỉ tập trung vào một vài địa phương mà phải đặt vấn đề trong tổng thể quy hoạch quốc gia, tính đến sự phân công và liên kết giữa các vùng

Ông cũng đồng tình với ý kiến cho rằng cần có những bước thử nghiệm chính sách trong quá trình triển khai. Thông qua thực tiễn thử nghiệm, chúng ta có thể đánh giá, cập nhật và hoàn thiện dần cơ chế, chính sách, tiến tới xây dựng một khung pháp lý đồng bộ, phù hợp với yêu cầu phát triển. Mục tiêu cuối cùng là các trung tâm công nghiệp - năng lượng phải bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đồng thời hình thành chuỗi sản xuất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế không chỉ ở một địa phương mà trên phạm vi nhiều vùng miền. Qua đó, khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của từng khu vực, tăng cường liên kết năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia với các nước trên thế giới. Vì vậy, theo tôi, trong định hướng xây dựng chính sách thời gian tới, cần tránh tư duy chỉ tập trung vào một vài địa phương mà phải đặt vấn đề trong tổng thể quy hoạch quốc gia, tính đến sự phân công và liên kết giữa các vùng. Đây chính là nền tảng để hình thành một trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia có quy mô, sức mạnh và năng lực cạnh tranh quốc tế.

TS. Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, ông Lê Việt Cường - Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), Nhà báo Phạm Thuận Thiên - Tổng biên tập Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes chủ tọa phiên tọa đàm mở, ghi nhận ý kiến chuyên gia, doanh nghiệp
TS. Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, ông Lê Việt Cường - Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), Nhà báo Phạm Thuận Thiên - Tổng biên tập Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes chủ tọa phiên tọa đàm mở, ghi nhận ý kiến chuyên gia, doanh nghiệp

Theo PGS.TS Phạm Hoàng Lương, trung tâm công nghiệp - năng lượng cần phát triển trên nền tảng năng lượng tái tạo và chuỗi giá trị hydrogen.Việt Nam không bắt đầu xây dựng các trung tâm công nghiệp - năng lượng từ con số 0, bởi trên thực tế đã có những mô hình tích hợp sản xuất điện, nhiệt và các sản phẩm công nghiệp được hình thành, vận hành và chứng minh hiệu quả. Tuy nhiên, yêu cầu đối với các trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia trong giai đoạn mới sẽ lớn hơn, với cơ cấu sản phẩm đa dạng, quy mô liên kết rộng và sự tham gia ngày càng lớn của năng lượng tái tạo.

Ông cho rằng, những mô hình hiện hữu như các tổ hợp công nghiệp có sử dụng đồng thời điện và nhiệt đã tạo nền tảng kinh nghiệm quan trọng. Ông dẫn ví dụ về dự án tại Bình Sơn, nơi có sự kết hợp giữa cung cấp nhiệt, điện và quản lý vận hành, từng được đánh giá tốt tại một giải thưởng quốc gia năm 2023. Đây là minh chứng cho thấy Việt Nam đã có những mô hình tích hợp năng lượng ở quy mô nhất định, có thể kế thừa và phát triển. Tuy nhiên, điểm khác biệt của các trung tâm công nghiệp - năng lượng trong tương lai là phải thích ứng với hệ thống năng lượng có tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng cao. Điện gió, điện mặt trời và các nguồn năng lượng mới sẽ làm gia tăng tính phức tạp trong bài toán cân đối cung - cầu, vận hành hệ thống và bảo đảm nguồn cung ổn định cho các cơ sở sản xuất công nghiệp.

PGS.TS Phạm Hoàng Lương - Giảng viên cao cấp, Đại học Bách khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam.
PGS.TS Phạm Hoàng Lương - Giảng viên cao cấp, Đại học Bách khoa Hà Nội, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam.

Trong bối cảnh đó, hydrogen và các dẫn xuất như ammonia, methanol, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) sẽ mở ra những hướng phát triển mới. Không chỉ phục vụ mục tiêu chuyển dịch năng lượng và giảm phát thải, các sản phẩm này còn có thể góp phần tăng tính tự chủ về nguyên liệu đầu vào cho một số ngành công nghiệp, nhất là lọc hóa dầu, sản xuất phân bón và giao thông vận tải.

PGS.TS Phạm Hoàng Lương cho rằng, để phát triển chuỗi giá trị hydrogen, có hai điều kiện tiên quyết. Thứ nhất là phải bảo đảm nguồn điện ổn định, trong đó điện tái tạo đóng vai trò ngày càng quan trọng. Thứ hai là phải có thị trường tiêu thụ và các đơn vị bao tiêu sản phẩm (offtakers) với hợp đồng dài hạn. Đây là yếu tố quyết định tính khả thi về tài chính và khả năng huy động vốn, giúp các dự án đạt điều kiện vay vốn (bankable).

Trao đổi tại Tọa đàm, PGS. TS Nguyễn Văn Thịnh, Phó trưởng Bộ môn Thiết bị dầu khí và Công trình, Khoa Dầu khí và Năng lượng, Trường Đại học Mỏ - Địa chất nhận định, việc hình thành trung tâm công nghiệp - năng lượng không đơn thuần là tập trung nhiều dự án hay nhà máy sản xuất tại một địa điểm. Quan trọng hơn, đó phải là một hệ sinh thái tích hợp nhiều lĩnh vực như dầu khí, điện khí, hydrogen, thu giữ và lưu trữ carbon (CCS), công nghệ chế biến sâu và trí tuệ nhân tạo (AI). Với phạm vi tích hợp rộng và yêu cầu công nghệ ngày càng cao, trung tâm công nghiệp - năng lượng đòi hỏi năng lực tiếp nhận, làm chủ và từng bước phát triển công nghệ của doanh nghiệp trong nước. Theo ông, đây là yếu tố quan trọng giúp trung tâm nâng cao tính tự chủ, năng lực cạnh tranh và khả năng tạo ra giá trị gia tăng.

PGS. TS Nguyễn Văn Thịnh nhấn mạnh ba vấn đề cần được ưu tiên. Trước hết, phải chủ động tiếp nhận, làm chủ và từng bước phát triển công nghệ. Việc nhập khẩu thiết bị, công nghệ tiên tiến là cần thiết nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được năng lực nghiên cứu, phát triển và tự chủ những công nghệ cốt lõi, qua đó tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài.

Thứ hai, cần đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ nhà khoa học có tư duy liên ngành và khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của công nghệ. Đặc thù của trung tâm công nghiệp - năng lượng là sự kết hợp giữa nhiều ngành, lĩnh vực, do đó cách tiếp cận đào tạo đơn ngành truyền thống cần được chuyển đổi theo hướng tích hợp. Theo ông, công tác đào tạo phải gắn chặt với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Doanh nghiệp cần tham gia ngay từ khâu xây dựng, đổi mới chương trình đào tạo, thậm chí trực tiếp tham gia quá trình đào tạo và đặt hàng giải quyết những bài toán cụ thể trong sản xuất, kinh doanh. Các lĩnh vực như nâng cao hiệu quả khai thác, chế biến dầu khí, công nghiệp điện gió ngoài khơi hay CCS đều đòi hỏi nguồn nhân lực có chuyên môn sâu và khả năng phối hợp liên ngành. Vì vậy, việc chuẩn bị đội ngũ nhân lực phải được triển khai theo chiến lược dài hạn, thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt.

PGS. TS Nguyễn Văn Thịnh trao đổi tại Tọa đàm.
PGS. TS Nguyễn Văn Thịnh trao đổi tại Tọa đàm.

Thứ ba, hoạt động khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo phải lấy nhu cầu của doanh nghiệp làm trung tâm. Các kết quả nghiên cứu cần có cơ chế để được ứng dụng, thử nghiệm trực tiếp tại các dự án trong trung tâm công nghiệp - năng lượng. Đây là con đường ngắn nhất để đưa kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm vào thực tiễn sản xuất, đồng thời giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực công nghệ. Để hiện thực hóa những định hướng này, PGS. TS nguyễn Văn Thịnh cho rằng, cần tăng cường liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường, các cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, chính sách; nhà trường và các đơn vị nghiên cứu đảm nhiệm nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ; doanh nghiệp là chủ thể đầu tư, ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Đáng chú ý, theo PGS. TS Nguyễn Văn Thịnh, thành công của một trung tâm công nghiệp - năng lượng không nên chỉ được đánh giá qua hiệu quả đầu tư hay số lượng dự án được triển khai. Những thước đo quan trọng hơn phải là giá trị gia tăng tạo ra, khả năng làm chủ công nghệ, chất lượng và cơ cấu việc làm, đóng góp ngân sách cũng như tác động lan tỏa đối với phát triển kinh tế toàn vùng. Trung tâm công nghiệp - năng lượng cần thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế bền vững cho cả khu vực. Muốn vậy, bên cạnh hoàn thiện cơ chế, chính sách và thu hút đầu tư, cần lan tỏa nhận thức và huy động sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp, cơ sở đào tạo, nghiên cứu và toàn xã hội.

Để trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới, PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng, cần làm rõ ba vấn đề cốt lõi. Thứ nhất, trung tâm công nghiệp - năng lượng phải tạo ra giá trị cộng hưởng, chứ không đơn thuần là tập hợp nhiều dự án. Trước đây, các nhà máy điện, lọc dầu, cơ sở chế tạo, cảng biển và dịch vụ logistics thường được đầu tư, vận hành tương đối độc lập. Cách làm này có thể hạn chế khả năng sử dụng chung hạ tầng, tiết kiệm chi phí và nâng cao giá trị gia tăng. Khi được tổ chức thành một trung tâm công nghiệp - năng lượng tích hợp, các lĩnh vực và doanh nghiệp có thể hỗ trợ, bổ sung cho nhau. Chẳng hạn, khí không chỉ được sử dụng để sản xuất điện mà còn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho sản xuất phân bón, hóa chất. Hệ thống cảng biển, kho bãi và dịch vụ logistics cũng có thể phục vụ đồng thời nhiều doanh nghiệp. Nhờ đó, các doanh nghiệp giảm được chi phí đầu tư, nâng cao hiệu quả sử dụng hạ tầng, đồng thời tạo điều kiện phát triển thêm các ngành công nghiệp và dịch vụ mới. Vì vậy, bản chất của trung tâm công nghiệp - năng lượng không phải là có thật nhiều nhà máy hay dự án lớn, mà là tạo được sự liên kết giữa các dự án để hình thành giá trị lớn hơn tổng giá trị riêng lẻ của từng dự án. Có thể hiểu đây là hiệu quả cộng hưởng, thậm chí tạo ra giá trị gia tăng theo cấp số nhân.

PGS.TS Ngô Trí Long: Bản chất của trung tâm công nghiệp - năng lượng không phải là có thật nhiều nhà máy hay dự án lớn, mà là tạo được sự liên kết giữa các dự án để hình thành giá trị lớn hơn tổng giá trị riêng lẻ của từng dự án.
PGS.TS Ngô Trí Long: Bản chất của trung tâm công nghiệp - năng lượng không phải là có thật nhiều nhà máy hay dự án lớn, mà là tạo được sự liên kết giữa các dự án để hình thành giá trị lớn hơn tổng giá trị riêng lẻ của từng dự án.

Nếu chỉ tập hợp nhiều dự án vào cùng một khu vực nhưng thiếu sự kết nối, chia sẻ nguồn lực và phối hợp trong sản xuất thì chưa thể tạo ra động lực tăng trưởng mới. Thứ hai, doanh nghiệp đầu tàu phải có khả năng dẫn dắt và kết nối toàn bộ hệ sinh thái. Muốn hình thành một trung tâm công nghiệp - năng lượng quy mô lớn, cần có doanh nghiệp đủ năng lực giữ vai trò dẫn dắt. Tuy nhiên, doanh nghiệp đầu tàu không có nghĩa là phải tự mình đầu tư và thực hiện tất cả các khâu, mà quan trọng hơn là có khả năng tổ chức, kết nối và huy động các nguồn lực xã hội.

Theo ông, những tập đoàn lớn như PETROVIETNAM có thể phát huy vai trò này thông qua ba nhiệm vụ. Một là, tạo dựng nền tảng cho trung tâm bằng việc đầu tư vào những lĩnh vực then chốt, các công trình hạ tầng thiết yếu và những khâu quan trọng trong chuỗi công nghiệp năng lượng.

Hai là, kết nối và thu hút các doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ cùng các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia sản xuất, cung ứng nguyên liệu, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật. Qua đó, hình thành mạng lưới doanh nghiệp vệ tinh và chuỗi cung ứng ngay trong trung tâm.

Ba là, tạo sức lan tỏa thông qua đổi mới công nghệ, đào tạo nhân lực, hợp tác nghiên cứu và nâng cao năng lực sản xuất của doanh nghiệp Việt Nam. Một tập đoàn lớn có thể tạo ra doanh thu và lợi nhuận cao. Nhưng một tập đoàn có khả năng dẫn dắt, tạo cơ hội phát triển cho hàng trăm doanh nghiệp khác lại mang ý nghĩa kinh tế rộng lớn hơn. Vì vậy, đánh giá vai trò của doanh nghiệp đầu tàu không nên chỉ dựa vào quy mô vốn hay doanh thu, mà cần xem xét khả năng tạo thêm giá trị, mở rộng năng lực sản xuất và thúc đẩy sự phát triển của cả hệ sinh thái doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, trung tâm công nghiệp năng lượng phải tạo được sức lan tỏa đối với vùng và nền kinh tế quốc gia. Theo góc nhìn kinh tế, mô hình này có thể tạo ra ba tác động quan trọng.

Trước hết là thúc đẩy tăng trưởng kinh tế vùng. Khi trung tâm phát triển, lợi ích không chỉ thuộc về doanh nghiệp năng lượng hay địa phương nơi đặt dự án. Các ngành công nghiệp chế tạo, vận tải, logistics, xây dựng và dịch vụ kỹ thuật cũng có thêm cơ hội phát triển. Những địa phương lân cận có thể tham gia cung ứng nguyên liệu, thiết bị, dịch vụ và lao động. Qua đó, tạo thêm việc làm, tăng thu nhập, thu hút đầu tư và mở rộng nguồn thu ngân sách. Điều quan trọng là lợi ích kinh tế phải được lan tỏa trên phạm vi toàn vùng, chứ không chỉ tập trung tại địa phương có dự án.

Tiếp theo là nâng cao chất lượng tăng trưởng. Thay vì chủ yếu khai thác và bán tài nguyên, chúng ta cần đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển công nghiệp chế tạo, sản xuất thiết bị, dịch vụ công nghệ và những ngành có giá trị gia tăng cao. Đây là hướng chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và tài nguyên sang tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và hiệu quả sản xuất.

Cuối cùng là góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Khi có nguồn cung năng lượng ổn định với chi phí hợp lý, doanh nghiệp sẽ nâng cao khả năng cạnh tranh, đồng thời tạo điều kiện thu hút đầu tư và phát triển sản xuất lâu dài. Tuy nhiên, những tác động tích cực này không tự nhiên xuất hiện.

Để các trung tâm công nghiệp - năng lượng phát triển thành công, cần tập trung giải quyết ba vấn đề. Một là, quy hoạch phải đúng và có tính liên kết. Việc lựa chọn địa điểm xây dựng trung tâm cần dựa trên lợi thế thực tế về tài nguyên, hạ tầng, thị trường và khả năng kết nối vùng. Đồng thời, phải tránh tình trạng đầu tư dàn trải, chồng chéo hoặc trùng lặp giữa các dự án. Hai là, cơ chế, chính sách phải thông thoáng và đồng bộ. Cần xác định rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, vai trò điều phối của địa phương và trách nhiệm của doanh nghiệp; đồng thời tháo gỡ những vướng mắc về thủ tục đầu tư, phát triển hạ tầng và huy động vốn. Ba là, phải huy động được mọi nguồn lực xã hội. Doanh nghiệp nhà nước có thể giữ vai trò dẫn dắt ở những lĩnh vực then chốt, nhưng cần tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài cùng tham gia trên cơ sở cạnh tranh bình đẳng, minh bạch.

Đặc biệt, hiệu quả của trung tâm cần được đánh giá bằng giá trị gia tăng, năng suất, năng lực cạnh tranh và đóng góp cho ngân sách nhà nước, chứ không chỉ dựa vào số lượng dự án hay tổng vốn đăng ký đầu tư.

PGS.TS Ngô Trí Long nhấn mạnh ba thông điệp. Thứ nhất, trung tâm công nghiệp năng lượng không phải phép cộng cơ học của nhiều dự án, mà phải tạo ra giá trị cộng hưởng từ sự liên kết giữa các doanh nghiệp và lĩnh vực. Thứ hai, doanh nghiệp đầu tàu không chỉ cần có quy mô lớn mà phải có năng lực kết nối, dẫn dắt và phát triển hệ sinh thái. Thứ ba, thành công của trung tâm phải được đo bằng giá trị gia tăng, năng suất, sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa đối với nền kinh tế. Vấn đề không phải là chúng ta xây dựng được bao nhiêu trung tâm công nghiệp - năng lượng, mà là mỗi trung tâm tạo ra được bao nhiêu giá trị mới cho nền kinh tế. Đây mới là thước đo quan trọng nhất.

TS. Nguyễn Văn Tư - Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam.
TS. Nguyễn Văn Tư - Viện trưởng Viện Dầu khí Việt Nam.

Chia sẻ về những yếu tố cốt lõi quyết định sự thành công của một trung tâm công nghiệp và hóa dầu quốc gia, TS. Nguyễn Văn Tư cho biết, Viện Dầu khí Việt Nam là đơn vị được Tập đoàn giao triển khai nghiên cứu đề án đầu tư phát triển các trung tâm công nghiệp và sinh thái từ năm 2025. Ý tưởng ban đầu xuất phát từ đồng chí Lê Mạnh Hùng - nguyên Chủ tịch HĐTV PETROVIETNAM, nay là Bộ trưởng Bộ Công Thương. Trên cơ sở ý tưởng đó, Tập đoàn đã tiến hành nghiên cứu, xây dựng báo cáo, trình Hội đồng thành viên xem xét, thông qua và giao các đơn vị thành viên tổ chức triển khai. Trong đó, có định hướng hình thành trung tâm tại Quảng Ngãi như đại diện địa phương đã báo cáo. Tập đoàn cũng đã làm việc với các tỉnh, địa phương để nghiên cứu hình thành những trung tâm công nghiệp này, kết hợp với các đề xuất từ địa phương. Các địa phương cũng đang báo cáo cấp bộ, ngành Trung ương nhằm xem xét, xây dựng những cơ chế, chính sách phù hợp.

TS. Nguyễn Văn Tư cho hay cơ bản nhất trí và tiếp thu các ý kiến đã được trao đổi tại tọa đàm hôm nay. Những ý kiến này sẽ là cơ sở để Viện Dầu khí Việt Nam tiếp tục hoàn thiện đề án trong thời gian tới, nếu được Tập đoàn giao nhiệm vụ hoặc có yêu cầu tư vấn, hỗ trợ các địa phương trong quá trình triển khai dự án. Về những yếu tố cốt lõi, theo định hướng nghiên cứu của Tập đoàn, trung tâm công nghiệp và năng lượng sinh thái cần có một số đặc điểm quan trọng: Thứ nhất, phải có quy mô lớn, mang tầm quốc gia và có khả năng vươn ra khu vực. Trung tâm cần đảm nhận vai trò động lực, có khả năng dẫn dắt và tạo sức lan tỏa đối với sự phát triển của ngành công nghiệp và năng lượng.

Thứ hai, phải có khả năng phát triển đa ngành, đa lĩnh vực, vừa là trung tâm công nghiệp, kinh tế, vừa đóng vai trò là đầu mối kết nối và phát triển các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Thứ ba, cần có mô hình phát triển đặc trưng, gắn với hệ sinh thái công nghiệp và năng lượng. Điểm khác biệt nằm ở việc hình thành chuỗi giá trị năng lượng và công nghiệp có tính liên kết, trong đó bao gồm các hoạt động sản xuất, chế biến và phát triển các ngành công nghiệp liên quan. Thứ tư, trung tâm không bị giới hạn trong một không gian địa lý cụ thể. Khác với một số mô hình khu công nghiệp hay khu kinh tế thường được giới hạn trong phạm vi địa lý nhất định, mô hình trung tâm công nghiệp và năng lượng sinh thái có thể được tổ chức với phạm vi liên kết rộng hơn, kết nối nhiều khu vực và địa phương.

Thứ năm, phải dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ hiện đại. Các trung tâm cần ứng dụng những nền tảng công nghệ, kỹ thuật tiên tiến nhất, chẳng hạn như công nghệ năng lượng, điện gió ngoài khơi, công nghệ thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon (CCUS), cùng nhiều công nghệ mới khác. Bên cạnh đó, cần chú trọng phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tăng tỷ trọng sử dụng năng lượng tái tạo phục vụ hoạt động sản xuất, phát triển công nghiệp.

Theo đánh giá của Viện Dầu khí Việt Nam, đây là những tiền đề quan trọng để thúc đẩy phát triển các trung tâm công nghiệp - năng lượng sinh thái, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và thực hiện các định hướng phát triển của Việt Nam. Để hiện thực hóa mục tiêu này, rất cần sự vào cuộc của Nhà nước, các cơ quan có thẩm quyền, Quốc hội trong việc xem xét, hoàn thiện cơ chế, chính sách; đồng thời cần sự phối hợp của các doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các đơn vị liên quan để từng bước hình thành và phát triển các trung tâm công nghiệp và năng lượng sinh thái trong tương lai.

TS. Nguyễn Quốc Thập phát biểu kết luận Tọa đàm.
TS. Nguyễn Quốc Thập phát biểu kết luận Tọa đàm.

Qua các tham luận và trao đổi, TS. Nguyễn Quốc Thập khái quát ba yêu cầu trọng tâm để hình thành và phát triển các trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia: Thứ nhất, tổ chức phát triển theo tư duy hệ sinh thái. Các dự án hạ tầng và doanh nghiệp cần được liên kết, bổ trợ lẫn nhau, hướng tới hình thành chuỗi giá trị và nâng cao hiệu quả tổng thể. Thứ hai, xây dựng cơ chế thực thi phù hợp, theo tinh thần vừa làm vừa hoàn thiện, không cầu toàn, không chờ đợi đầy đủ mọi điều kiện mới triển khai. Trong đó, cần gắn vai trò của doanh nghiệp với việc huy động nguồn lực, liên kết các thành phần kinh tế, đồng thời phát triển năng lực công nghệ trong nước và công nghiệp phụ trợ. Thứ ba, lấy hiệu quả thực chất làm thước đo, từ hiệu quả năng lượng, năng suất, giá trị gia tăng đến năng lực cạnh tranh và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.

TS. Nguyễn Quốc Thập và Nhà báo Phạm Thuận Thiên chúc mừng các chuyên gia nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11)
TS. Nguyễn Quốc Thập và Nhà báo Phạm Thuận Thiên chúc mừng các chuyên gia nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11)
Ban tổ chức cùng các chuyên gia, khách mời tham gia Tọa đàm.
Ban tổ chức cùng các chuyên gia, khách mời tham gia Tọa đàm.

Thay mặt Ban tổ chức, TS Nguyễn Quốc Thập cảm ơn các đại biểu Quốc hội, chuyên gia và đại diện doanh nghiệp đã tham gia trao đổi thẳng thắn, trách nhiệm. Ban tổ chức sẽ tiếp tục tổng hợp các ý kiến, kiến nghị, phản ánh trung thực những vấn đề cần nghiên cứu, qua đó góp thêm tiếng nói và luận cứ cho quá trình xây dựng, phát triển các trung tâm công nghiệp - năng lượng trong thời gian tới.

Chia sẻ: