Văn hóa doanh nghiệp - Nền tảng cho phát triển bền vững

 PV: Thưa đồng chí Phó Bí thư Thường trực, vì sao trong giai đoạn khó khăn nhất của PETROVIETNAM, đặc biệt những năm 2015-2018, lãnh đạo Tập đoàn lại lựa chọn tái tạo văn hóa doanh nghiệp?

Đồng chí Trần Quang Dũng: Trước khi trả lời câu hỏi vì sao phải tái tạo văn hóa doanh nghiệp, tôi muốn làm rõ một vấn đề. Đó là, chúng ta cần thống nhất quan điểm khi nói về 3 trụ cột phát triển của Tập đoàn. Vẫn là 5 lĩnh vực hoạt động như trước đây, nhưng trong định hướng phát triển hiện nay, các lĩnh vực đó được tổ chức, chuyển hóa thành 3 trụ cột chính, bao gồm công nghiệp, năng lượng và dịch vụ.

3 trụ cột đó chỉ có thể đứng vững khi có nền tảng vững chắc. Vì vậy, chúng ta xác định 3 lớp nền tảng gồm: Quản trị; Khoa học công nghệ - Đổi mới sáng tạo; và Văn hóa. Đây chính là chiều sâu, là thế đứng vững chắc cho sự phát triển của Tập đoàn.

Có thể hình dung, khi một ngôi nhà gặp bão lớn, khi không có nền móng vững chắc, những cột trụ sẽ chao đảo, lung lay. Nhưng nếu móng nhà đủ vững thì dù bão lớn đến đâu, ngôi nhà vẫn có thể đứng vững. Từ thực tiễn ấy, chúng ta phải khái quát thành nhận thức, thành lý luận về vai trò của văn hóa trong phát triển doanh nghiệp

PV: Tôi phải chia sẻ thật rằng, qua mấy chục năm làm báo và tiếp xúc với không ít doanh nghiệp, lãnh đạo doanh nghiệp, tôi nhận thấy nhiều nơi nói rất nhiều về văn hóa doanh nghiệp, nhưng đôi khi lại hiểu và thực hiện nó một cách hình thức, thậm chí bị coi là phù phiếm. Vậy đâu là điểm khác biệt trong cách tiếp cận văn hóa doanh nghiệp của PETROVIETNAM?

Ông Trần Quang Dũng: Theo tôi, ở những góc độ và cách tiếp cận khác nhau, người ta có thể đưa ra những khái niệm, cách đánh giá khác nhau về vấn đề cũng như mục tiêu cần hướng tới.

Chúng ta không phủ nhận vai trò của những yếu tố khác ngoài 3 lớp nền tảng vừa đề cập. Tuy nhiên, 3 lớp nền tảng này chính là những yếu tố mang tính đặc trưng mà PETROVIETNAM đã khái quát, xác định để triển khai trong thời gian qua và tiếp tục thực hiện trong giai đoạn tới.

Còn nhiều yếu tố khác cũng rất cần thiết đối với hoạt động của doanh nghiệp. Có thể xem đó là những chất phụ gia, chất kết dính không thể thiếu trong quá trình vận hành và phát triển.

Nhưng đã gọi là nền tảng thì đó phải là những yếu tố căn bản, cốt lõi, có giá trị lâu dài và bền vững. Văn hóa phải hướng tới sự bền vững, bởi đó là những giá trị còn lại, tiếp tục tồn tại và phát huy ngay cả khi nhiều yếu tố khác đã thay đổi.

Thứ hai, không phải đến bây giờ chúng ta mới nói đến văn hóa. Văn hóa đã hình thành ngay từ khi có con người. Nghĩa là, ngay từ khi có những người làm dầu khí đầu tiên, văn hóa dầu khí đã hiện hữu. Chỉ có điều, ở thời điểm ấy, chúng ta chưa gọi tên nó. Nó vẫn âm thầm tồn tại, bền bỉ qua năm tháng, thấm sâu vào đời sống, tâm hồn và bản sắc của người dầu khí.

Có hai dấu mốc, hai câu chuyện rất quen thuộc giúp chúng ta nhận diện và gọi tên văn hóa PETROVIETNAM. Trước hết là khát vọng của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Năm 1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh có chuyến thăm lịch sử tới thủ đô Baku của Azerbaijan (khi đó là một nước cộng hòa thuộc Liên bang Xô viết). Đây là câu chuyện chúng ta đã rất quen thuộc nên tôi không nhắc lại nhiều. Tuy nhiên, để có được chuyến thăm lịch sử ấy và những định hướng chiến lược về dầu khí, năng lượng sau này là cả một quá trình bền bỉ, thầm lặng trước đó.

Bác đã đi qua nhiều quốc gia, chứng kiến sự phát triển của các nền kinh tế, các ngành công nghiệp hiện đại. Sau này, trên cương vị lãnh tụ, người đứng đầu đất nước, Người tiếp tục có nhiều cơ hội quan sát, học hỏi và tìm hiểu. Tất cả những điều đó đã góp phần hun đúc mong muốn xây dựng nền công nghiệp khai thác, chế biến dầu khí của Việt Nam.

Trước đó, sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời năm 1945, đất nước bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp. Trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn, có những thời điểm chúng ta vừa phải tranh thủ sự hỗ trợ từ bên ngoài, vừa phải tìm cách phát huy nội lực bên trong. Chính trong hoàn cảnh ấy đã xuất hiện câu chuyện “nấu đá ra dầu” - một sáng kiến thể hiện khát vọng tự chủ về nhiên liệu mà Tạp chí PetroTimes vừa có dịp khai thác.

Thực chất, đó là quá trình chưng cất đá phiến dầu (shale oil), nhằm thu hồi sản phẩm dầu phục vụ nhu cầu nhiên liệu trong bối cảnh đất nước bị bao vây, thiếu thốn nghiêm trọng về nguồn cung.

Thực ra, việc chưng cất vật liệu chứa dầu để tạo nhiên liệu đã được thực hiện từ sớm hơn nữa. Trong kháng chiến chống Pháp, tại bản Sài Lương, huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La, chúng ta đã thử nghiệm lấy đá chứa asphalt để chưng cất, tạo ra một loại nhiên liệu diesel phục vụ vận tải trong kháng chiến, đặc biệt là chiến dịch Điện Biên Phủ.

Sau đó, vào khoảng năm 1959-1960, chúng ta tiếp tục có những bước tiến trong nghiên cứu, thử nghiệm sản xuất các sản phẩm xăng dầu sơ khai, đưa vào chạy thử ôtô trên đường phố Hà Nội.

Những câu chuyện ấy cho thấy, trong hoàn cảnh thiếu thốn, khi nguồn viện trợ không phải lúc nào cũng có thể đáp ứng, khát vọng tự lực, tự cường, tự chủ về nhiên liệu và năng lượng càng trở nên mạnh mẽ. Đó là đòi hỏi xuất phát từ thực tiễn đất nước.

Ở chiều ngược lại, khi đi ra thế giới, Bác cũng trực tiếp tìm hiểu sự phát triển kinh tế, công nghiệp của nhiều quốc gia. Trong những năm 1956-1957, Người đã đến Bulgaria và thăm một nhà máy lọc dầu. Người đánh giá cao công nghiệp lọc hóa dầu, đồng thời khẳng định vai trò, đóng góp quan trọng của các sản phẩm lọc dầu đối với sự phát triển công nghiệp Bulgaria. Điều đó cho thấy Người đã sớm nhận thức được giá trị to lớn của ngành công nghiệp này.

Trở lại câu chuyện năm 1959-1960, sau khi ông Phan Tử Quang nghiên cứu, chưng cất được các sản phẩm dầu, trong đó có nhiên liệu xăng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã biểu dương và nhắc đến thành quả này tại Quốc hội. Đây là một sự kiện có ý nghĩa quan trọng, thể hiện khả năng và quyết tâm của người Việt Nam trong việc từng bước làm chủ công nghệ, tự sản xuất nhiên liệu phục vụ đất nước.

Bác cũng đã đến thăm, tìm hiểu các quốc gia có nền công nghiệp dầu khí như Romania, Bulgaria, Albania và sau này là Liên Xô. Người tìm kiếm sự hỗ trợ, hợp tác, đặc biệt từ Liên Xô. Tất nhiên, chúng ta cũng có nhiều chuyên gia được đào tạo tại Romania, Bulgaria, Albania, nhưng lực lượng chủ yếu vẫn được đào tạo tại Liên Xô.

Vì sao lại như vậy? Bởi Liên Xô là quốc gia có tiềm lực khoa học, công nghệ và công nghiệp dầu khí hàng đầu trong phe xã hội chủ nghĩa lúc bấy giờ, đặc biệt có kinh nghiệm khai thác dầu khí ngoài khơi. Bác tin tưởng rằng, với lợi thế biển rộng, Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển khai thác dầu khí biển, chứ không chỉ tập trung vào khai thác trên đất liền.

Từ những nhận thức, định hướng ấy, khát vọng tìm kiếm dầu khí, làm giàu cho đất nước và phục vụ sự nghiệp phát triển kinh tế đã được hun đúc, lan tỏa mạnh mẽ. Có thể nói, chính khát vọng của Bác Hồ đã đặt những viên gạch đầu tiên cho văn hóa của những người làm dầu khí Việt Nam. Đó là câu chuyện thứ nhất.

Câu chuyện thứ hai là hành trình “nấu đá ra dầu” của ông Phan Tử Quang, khi đó là Trưởng phòng Xăng dầu thuộc Tổng cục Hậu cần. Quân đội chính là lực lượng đầu tiên tham gia vào công việc liên quan đến dầu khí, chứ không phải một lực lượng nào khác. Ban đầu, hoạt động này nhằm phục vụ công tác vận tải, hậu cần quân đội trong kháng chiến chống Pháp; sau đó tiếp tục phục vụ nhu cầu dân sinh và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.

Khi Tổng cục Dầu khí được thành lập, nhiều cán bộ lãnh đạo trưởng thành từ quân đội tiếp tục đảm nhận những trọng trách quan trọng. Có thể kể đến Trung tướng Nguyễn Hòa, Thượng tướng Đinh Đức Thiện - người có vai trò quan trọng trong việc xây dựng hệ thống đường ống xăng dầu Trường Sơn...

Chính câu chuyện thứ hai đã góp phần hình thành một giá trị rất đặc trưng trong văn hóa dầu khí: tính kỷ luật.

Nhắc đến quân đội là nhắc đến kỷ luật. Và quân đội có một quan niệm rất sâu sắc: “Kỷ luật là sức mạnh”. Từ tính kỷ luật ấy, chúng ta hình thành phong cách làm việc chuyên nghiệp - một trong những giá trị cốt lõi của văn hóa dầu khí ngày nay là: “Khát vọng - Trí tuệ - Chuyên nghiệp - Nghĩa tình”.

Còn trí tuệ thì sao? Chỉ khi khoa học, công nghệ phát triển đến một trình độ nhất định, con người mới có thể xây dựng và phát triển ngành công nghiệp dầu khí. Đây là lĩnh vực đòi hỏi trình độ khoa học, công nghệ rất cao.

Chúng ta thường ví von rằng, có hai lĩnh vực khoa học đòi hỏi trình độ công nghệ đặc biệt cao: một là khoa học vũ trụ - được ví như “thiên đường”; hai là khoa học dầu khí - được ví như “địa ngục”. Cách ví von ấy phần nào cho thấy những thách thức vô cùng khắc nghiệt của ngành dầu khí.

Chỉ có khoa học và công nghệ mới có thể giải những bài toán phức tạp đó. Khoa học công nghệ tạo điều kiện để hiện thực hóa khát vọng, phát huy trí tuệ; còn tính chuyên nghiệp lại gắn chặt với kỷ luật. Bởi nếu không chuyên nghiệp, không tuân thủ kỷ luật thì sẽ không bảo đảm an toàn. Trong ngành dầu khí, chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cả một hệ thống, một công trình, thậm chí cả một lĩnh vực hoạt động.

Như vậy, từ thực tiễn lịch sử, những giá trị Khát vọng - Trí tuệ - Chuyên nghiệp đã từng bước hình thành và đặt nền móng cho văn hóa dầu khí.

Và cuối cùng là Nghĩa tình. Ngành dầu khí từ những ngày đầu đã phải đi đến những vùng đất vô cùng gian khó. Những chuyến khảo sát, tìm kiếm, thăm dò trải dài khắp đất nước, từ miền núi, rừng sâu đến biển cả. Làm dầu khí đâu phải cứ ở giữa đô thị là có thể làm được! Người dầu khí phải đến những nơi xa xôi, hiểm trở, điều kiện sống và làm việc vô cùng thiếu thốn.

Chính trong hoàn cảnh ấy, con người càng gắn bó, sẻ chia, thương yêu và đùm bọc lẫn nhau. Đồng thời, người dầu khí cũng phải gắn bó với nhân dân, được nhân dân tin yêu, giúp đỡ và chở che.

Vì thế, giá trị Nghĩa tình mà chúng ta khái quát ngày hôm nay thực ra đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử hình thành và phát triển của ngành. Đến một giai đoạn nhất định, chúng ta mới hệ thống hóa, khái quát thành những giá trị cốt lõi để gìn giữ, bảo tồn, phát huy và tiếp tục cập nhật, phát triển cho phù hợp với yêu cầu của thời kỳ mới. Lịch sử hình thành văn hóa dầu khí là như vậy.

Vậy chúng ta bắt đầu khái quát văn hóa dầu khí một cách chính thức từ khi nào?

Năm 2008, Tập đoàn xây dựng và ban hành “Cẩm nang Văn hóa Dầu khí”, phiên bản năm 2009. Cuốn cẩm nang tập hợp nhiều nội dung, chuẩn mực về văn hóa doanh nghiệp, từ kinh nghiệm trong nước đến những thông lệ, mô hình chuyên nghiệp trên thế giới.

Tuy nhiên, có một điều còn thiếu: người dầu khí ở đâu trong đó? Các chuẩn mực về lễ tân, ngoại giao, ứng xử, quan hệ đồng nghiệp... đều đã được đề cập, nhưng bản sắc riêng, những đặc trưng làm nên con người dầu khí vẫn chưa được nhận diện rõ.

Từ năm 2011, lãnh đạo Tập đoàn giao cho tôi chủ trì nghiên cứu sâu hơn, nhằm lý giải vì sao những giá trị văn hóa được đề cập trong cẩm nang lại chưa thực sự thấm sâu vào đời sống của người lao động.

Tôi đã trực tiếp đi khảo sát tại nhiều đơn vị. Qua quá trình tìm hiểu, tôi phát hiện ra rất nhiều điều đặc sắc, rất riêng trong văn hóa của người dầu khí.

Trước hết, ngành dầu khí có đặc điểm hoạt động trải rộng trên khắp cả nước, gắn với nhiều vùng miền khác nhau. Điều đó khiến văn hóa ngành chịu tác động sâu sắc của bản sắc văn hóa địa phương. Sự chắt chiu, tằn tiện của người miền Trung khác với sự hào sảng của người miền Nam, lại khác với nét trọng tri thức, trọng lễ nghĩa của văn hóa Bắc Hà. Mỗi vùng miền đều mang một sắc thái riêng.

Không chỉ khác nhau về địa bàn, các lĩnh vực hoạt động của ngành dầu khí cũng rất đa dạng. Mỗi lĩnh vực có đặc điểm nghề nghiệp, môi trường làm việc, truyền thống và phương thức hoạt động khác nhau. Ngành dầu khí lại có đặc thù hội nhập quốc tế từ rất sớm, tiếp nhận nhiều yếu tố văn hóa từ bên ngoài.

Như vậy, văn hóa dầu khí là sự hội tụ của nhiều yếu tố: bản sắc văn hóa vùng miền, đặc trưng nghề nghiệp, truyền thống của từng đơn vị và những giá trị được tiếp thu trong quá trình hội nhập quốc tế. Tất cả tạo nên một bức tranh vô cùng phong phú, đa dạng.

Vậy đâu là điểm chung, là giá trị cốt lõi kết nối tất cả những yếu tố ấy? Đó chính là: Khát vọng - Trí tuệ - Chuyên nghiệp - Nghĩa tình.

Tuy nhiên, câu chuyện văn hóa dầu khí đã gặp phải những tác động rất lớn từ những biến động của Tập đoàn trong năm 2015, khi những khó khăn, sóng gió ảnh hưởng sâu sắc đến bộ máy lãnh đạo và hình ảnh của PETROVIETNAM.

Trong bối cảnh ấy, việc đặt vấn đề văn hóa doanh nghiệp ra công khai, khi chính văn hóa đang chịu nhiều tổn thương, là một việc vô cùng khó khăn.

Tôi đã phải tiếp tục nghiên cứu, tìm tòi, có những việc không thể nói ra ngay, mà phải âm thầm thực hiện. Đó là giữ gìn những nền tảng, những giá trị cốt lõi, những câu chuyện làm nên hồn cốt văn hóa dầu khí.

Vậy tái tạo là gì? Tái tạo không có nghĩa là đập đi làm lại, phủ nhận tất cả những gì đã có. Tái tạo trước hết là quá trình sàng lọc, loại bỏ những yếu tố phi văn hóa, phản văn hóa ra khỏi đời sống doanh nghiệp; đồng thời khơi dậy, củng cố và phát huy những giá trị tốt đẹp đã được hình thành, bồi đắp qua lịch sử phát triển của ngành.

Tái tạo là giữ lại những gì tốt đẹp, loại bỏ những gì không phù hợp; là làm cho cái tốt ngày càng mạnh lên, cái xấu ngày càng thu hẹp lại. Những giá trị tốt đẹp vốn có phải được khôi phục, nuôi dưỡng và lan tỏa, để trở thành sức mạnh nội sinh của doanh nghiệp.

Có câu “Bệnh nào thì thuốc ấy”. Khi con người bị tổn thương về tư tưởng, tinh thần và văn hóa thì phải được chữa lành bằng những giá trị tinh thần, bằng chính sức mạnh văn hóa. Nhưng khi thực hiện, chúng ta không nhất thiết phải gọi tên đó là một cuộc chữa trị. Chỉ đến khi quá trình ấy phát huy hiệu quả, chúng ta mới nhận ra rằng, những giá trị tốt đẹp vốn đã tồn tại trong mỗi con người, trong mỗi tổ chức chính là sức đề kháng tự nhiên giúp doanh nghiệp tự bảo vệ mình trước những tác động tiêu cực. Và từ đó, chúng ta khái quát, nâng tầm những giá trị ấy thành nền tảng cho sự phát triển.

PV: Thưa đồng chí, sau quá trình tái tạo từ năm 2018 đến nay, văn hóa đã trở thành một trong những nền tảng quan trọng cho sự phát triển của PETROVIETNAM. Nhìn lại chặng đường ấy, điều gì khiến đồng chí lo lắng, băn khoăn nhất, hay nói cách khác, kỳ vọng lớn nhất của đồng chí đối với văn hóa doanh nghiệp PETROVIETNAM hiện nay là gì?

Đồng chí Trần Quang Dũng: Lo lắng thì không phải là lo lắng, băn khoăn cũng không hẳn là băn khoăn. Đúng hơn, đó là những kỳ vọng và mong muốn.

Những gì đã tốt rồi thì phải tiếp tục giữ gìn và làm cho nó tốt hơn. Những gì đã phát huy hiệu quả thì cần tiếp tục khái quát, đánh giá để chắt lọc, để làm cho nó tốt hơn.

Tất nhiên, bất cứ việc gì cũng có hai mặt. Đó là điều đương nhiên, không thể tránh khỏi. Vì vậy, chúng ta không nên chỉ nhìn vào một mặt để rồi quá băn khoăn về mặt còn lại. Nếu cứ ngồi đó lo lắng, băn khoăn mãi thì sẽ không thể làm được việc gì. Điều quan trọng là phải vượt qua những băn khoăn, khó khăn nếu có, nhận diện đúng vấn đề và tìm cách làm cho mọi việc ngày càng tốt hơn.

Vì sao tôi nói như vậy? Bởi hiện nay, PETROVIETNAM có khoảng 6 vạn người lao động. Liệu tất cả đã thực sự hiểu, thấm nhuần và vận dụng đầy đủ những giá trị cốt lõi của văn hóa dầu khí hay chưa?

Chắc chắn là chưa! Đó là điều hết sức bình thường. Và chính vì thế, chúng ta mới phải tiếp tục làm, tiếp tục vun đắp, lan tỏa và phát triển văn hóa doanh nghiệp. Nếu tất cả mọi người đều đã hiểu, đã thuộc, đã thực hiện tốt cả rồi thì chúng ta còn phải tiếp tục làm gì nữa?

Vì vậy, tôi cho rằng, cần có một cách nhìn tổng thể, bao quát và tích cực để đánh giá văn hóa doanh nghiệp. Phải nhìn ra được những điểm tốt để tiếp tục phát huy, những hạn chế, khoảng trống để bổ sung, hoàn thiện. Điều quan trọng nhất là phải kiên trì với phương châm: “Lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, “lấy cái tốt nhốt cái xấu”.

PV: “Lấy cái tốt nhốt cái xấu”, hay quá. Hy vọng PETROVIETNAM sẽ xây dựng được một “chiếc lồng” vững chắc bằng văn hóa để “nhốt cái xấu”. Xin trân trọng cảm ơn đồng chí Phó Bí thư Thường trực về cuộc trao đổi hết sức sinh động này!